طرح و نقش

نماد خورشید آریایی و گردونه خورشید در فرش دستباف (قسمت دوم)

گردونه خورشید و خورشید آریایی
زمان مورد نیاز برای مطالعه: 3 دقیقه

حلقات مفقوده فراوانی می‌توان سراغ کرد که پیوستگی مراحل گونه‌گون این تطور چند هزار ساله را سست و منقطع می‌سازد. کما اینکه نمی‌دانیم این نگاره تقریبا ساده و بسیط که همه بازوهایش درجهت عقربه ساعت است و همه از یکدیگر فاصله دارد چگونه و در چه زمان به نگاره مرکب و بغرنج تبدیل شده که علاوه بر آنکه چهار بازوی آنها گرایشی مخالف جهت عقربه ساعت دارد و هر هشت بازو نیز چسبیده بهم است، لوزیها و چهار گوشهای رنگارنگی نیز فواصل آنها را پر کرده است. شگفت‌تر اینکه چه شده است که این حالت تطور نخستین خورشید آریایی تنها در قالیهای بهارلوهای ترکزبان باقی مانده و در دیگر فرشهای فارس اثری از آن نیست؟

گردونه خورشید و خورشید آریایی

صورتهای دیگر گردونه خورشید

و اما صورتهای دیگر گردونه خورشید شایسته بررسی دقیقتری است. چون در تشریح منشاء نقش میان‌ترنج قشقایی، این نقشمایه مخصوص میانه‌ترنج یکی از مشتقات خورشید آریایی و گردونه خورشید است. از این صورتهای سه گانه، متداولتر از همه صورت می‌باشد که بازوهای خورشیدهای دوگانه‌اش متساوی و متوازی است. در عین حال پیچان و درهم فشرده و هر یک از خورشیدها به یک رنگ است. و اضلاع محیط نقشمایه نیز تقریبا مدور و شبه بیضی است.

صورت دوم از نظم و تقارن هندسی بیشتری تبعیت می‌کند. خطها کاملا راست و محاذی یکدیگر، محیط نقشمایه چهارگوش و هر دو خورشید به رنگ واحد است و معمولا سفیدرنگ. در صورت سوم، چهار بازوی افقی بزرگتر و نمایانتر از بازوان عمودی است. به سهو یا به عمد و با صرفا بر اثر فرسایش زمان، بازوان عمودی بتدریج ناقص و کوچکتر شده و در نتیجه رابطه متعادل و متوازن میان بازوهای هشتگانه از میان رفته است. و مشکل بتوان دریافت که بازوان عمودی در ابتدا همزاد و قرینه بازوان افقی بوده است. (در بیشتر نمونه های اخیر ۔ مخصوصا در مرکز ترنج خورجینها ۔ بازوان عمودی برعکس بزرگتر است و از بازوهای افقی جز چند خط کوچک نامشخص چیزی نمانده است).

گردونه خورشید و خورشید آریایی

همانطور که نقشمایه‌های متفاوت گردونه خورشید نتیجه تطور و تحول طولانی خورشید آریایی است، نقش میان ترنج فارسی – لری – ق شقایی نیز صورتی تحول یافته از گردونه خورشید است که بر اثر پراکندگی کاربرد و دخل و تصرف بافندگان در ادوار گوناگون چنان دیگرگون شده و بصورتی در آمده که رابطه آن با گردونه خورشید و خورشید آریایی چندان مشهود و حتی محسوس نیست و بدشواری می توان به این پیوند چند هزار ساله – که سرتاسر تاریخ فرشبافی فارس را در می نوردد – پی برد و چند و چون آن را دریافت. اما اگر در شیوه‌های گوناگون این نقشمایه، در زمان‌ها و جایهای گوناگون، دقیق شویم اندک اندک مراحلی که در تطور و تحول آن نقش اساسی داشته آشکار می‌شود و سرانجام راهی گشوده می‌گردد بسوی مبداء و سرآغاز این نقشمایه باستانی، آنچنانکه هرچه عقبتر برویم به خورشید آریایی و بویژه به گردونه خورشید نزدیکتر خواهیم شد.

برگرفته از کتاب دستبافتهای عشایری و روستایی فارس – جلد اول – سیروس پرهام – انتشارات امیرکبیر

همچنین بخوانید : نماد خورشید آریایی و گردونه خورشید در فرش دستباف (قسمت اول)

سی پرشیا مگ

آدرس کوتاه: Generating...

مطالب مرتبط

سرو نمادی اصیل در فرهنگ و هنر ایران ( قسمت اول )

شفیعی

بته جقه جلوه و نمادی از فرهنگ و آئین و اساطیر ایرانی

شفیعی

بید مجنون طرحی عاشقانه بر روی قالی ایرانی

اعظم قهرمانی

ارسال نظر

این وب سایت از کوکی ها برای بهبود تجربه شما استفاده می کند. ما فرض خواهیم کرد که شما با این مسئله موافق هستید ، اما در صورت تمایل می توانید انصراف دهید. تایید بیشتر بخوانید